Gehen Dativ Mi? İktidar, Demokrasi ve Toplumsal Düzen Üzerine Bir Analiz
Dünyanın çeşitli coğrafyalarında ve toplumlarında, güç ilişkileri ve toplumsal düzenin nasıl şekillendiğini, nasıl yeniden üretildiğini sorgulamak, insanlığın en eski düşünsel uğraşlarından birisidir. Zihinlerdeki bir dizi soruyla başlar: Kim neyi kontrol ediyor? Hangi kurumlar, hangi ideolojiler ve hangi bireyler toplumsal yapıyı belirliyor? İktidarın, devletin ve toplumsal düzeydeki katılımın dinamikleri, modern siyaset teorileri ve pratiklerinde her zaman merkezi bir yer tutmuştur.
Siyasal iktidar, bazen kurumlar aracılığıyla, bazen de halkın bilinçli ya da bilinçsiz onayıyla işler. Meşruiyet ve katılım kavramları, demokrasinin ne kadar sağlıklı işlediğinin, toplumun ne ölçüde eşitlikçi olduğunun anahtar göstergeleridir. Bu yazı, iktidar ve demokrasi arasında kurulan bu ilişkiyi, güncel örnekler ve teoriler üzerinden analiz edecektir.
İktidarın Anatomisi: Kurumlar ve Ideolojiler
Siyasette iktidarın nereden ve nasıl türediğini anlamak için, öncelikle kurumlar ve ideolojiler arasındaki ilişkiye bakmamız gerekir. İktidar, yalnızca devletin tepe noktalarındaki bireylerden veya hükümetlerden kaynaklanmaz; aslında, toplumsal yapıyı belirleyen ve sürdüren kurumsal yapılar ve ideolojiler aracılığıyla işler.
Sosyal sözleşme teorisinin savunucusu olan Thomas Hobbes, insanlar arasındaki doğal düzenin kaotik ve tehlikeli olduğuna inanıyordu. Bu yüzden toplumu düzenlemek için mutlak bir otoriteye ihtiyaç duyulduğunu savundu. Hobbes’un bu görüşü, iktidarın nasıl toplumsal düzeni koruma amacına hizmet etmesi gerektiğini ve bu düzenin sağlanması için meşruiyet kavramının ne kadar önemli olduğunu ortaya koyar. İktidarın meşruiyetini yalnızca halkın onayı sağlamaz; bir devletin meşruiyeti, aynı zamanda o devletin ideolojik çerçevesine, yurttaşların kendini tanımlama biçimlerine ve kurumların işleyişine bağlıdır.
Modern toplumlarda ise, iktidar, daha çok bürokratik kurumlar aracılığıyla işler. Bu, Weber’in bürokrasi anlayışına dayanır; modern devletin etkili olabilmesi için örgütlü bir yapıya ve uzmanlaşmış kurumlara sahip olması gerektiği görüşünü savunur. Günümüzde hükümetler ve diğer siyasi güçler, belirli ideolojiler çerçevesinde kurumsal yapılar kurarak toplumsal düzeni kontrol etmeye çalışırlar.
Ancak ideolojiler, sadece ekonomik veya siyasal bir düzlemde değil, aynı zamanda kültürel bir düzlemde de etkili olurlar. Neoliberalizm, günümüzün en egemen ideolojilerinden birisidir. Serbest piyasa ekonomisini savunan ve devlet müdahalesini minimumda tutmaya çalışan neoliberalizm, ekonomik ve toplumsal yapıları yeniden şekillendirir. Bu ideoloji, devletin rolünü daraltırken, aynı zamanda özgürlükçü söylemlerle iktidar ilişkilerini gizler. Bu da toplumsal katılımın ve eşitlik arzusunun önüne geçebilir. Peki, neoliberalizmin toplumda yarattığı bu eşitsizlikler, bireylerin toplumsal düzene dair bakış açılarını nasıl değiştiriyor?
Katılımın Sınırları: Demokrasi ve Yurttaşlık
Demokrasi kavramı, sadece seçimlerin yapılmasıyla sınırlı bir anlam taşımamaktadır. Demokrasi, toplumun her bireyinin, belirli bir ölçüde, kendi geleceğine karar verebilme hakkına sahip olduğu bir düzeni işaret eder. Ancak günümüzde demokrasilerin büyük bir çoğunluğunda, katılımın gerçek anlamda genişletildiği söylenemez. Seçimlere katılım yüksek olsa da, bireylerin günlük yaşantılarındaki siyasi etkileşimleri oldukça sınırlıdır.
Demokrasinin temelinde yatan eşitlik ve özgürlük değerleri, çoğu zaman ideolojik baskılarla karşı karşıya kalmaktadır. Hangi sınıflar, gruplar veya bireyler yurttaşlık haklarını tam olarak kullanabiliyor? Ve hangi koşullarda, bireylerin meşru katılım hakları engelleniyor?
Yurttaşlık ve katılım, belirli toplumlarda sınırlı kalırken, bazı ülkelerde toplumsal katılımı artırmak adına yapılan reformlar oldukça dikkate değerdir. Örneğin, Skandinav ülkeleri, vatandaşlarını karar alma süreçlerine dahil etme konusunda örnek teşkil etmektedir. Bu ülkelerde, devletin sağlık, eğitim gibi kritik alanlarda sağladığı eşitlikçi politikalar, vatandaşların toplumsal düzene daha fazla katkı sağlamasına olanak tanır. Ancak bu tür sistemler, daha kapitalist ve özgürlükçü toplumlarda sıklıkla eleştirilmektedir. Çünkü bireylerin özgür iradeleri ve seçim hakları devletin kontrolüne girebilmektedir. Bu dengeyi sağlamak, her demokrasi için kritik bir meseledir.
Güncel Siyasal Olaylar ve Karşılaştırmalı Örnekler
Son yıllarda, dünya çapında birçok farklı ülkede, demokrasi ve katılım konularında önemli gelişmeler yaşanmıştır. Bu gelişmeleri ele alırken, farklı politik sistemlerin nasıl işlediğini ve iktidarın nasıl şekillendiğini gözlemlemek, bizlere büyük dersler sunar.
Amerika Birleşik Devletleri ve Türkiye gibi ülkelerde, otoriterleşme eğilimlerinin arttığı gözlemlenmektedir. Bu ülkelerde iktidar, hem halkın seçme hakkını sınırlama hem de medya üzerinde yoğun baskı kurma yoluyla meşruiyet kazanmayı amaçlamaktadır. Donald Trump’ın ABD başkanlığı dönemindeki olaylar, bu tür meşruiyet krizlerinin bir örneğidir. Seçimlerin ardından yaşanan siyasi çatışmalar, halkın iktidara olan güvenini zayıflatmıştır. Aynı şekilde, Türkiye’deki son yıllardaki gelişmeler de, demokratik katılımın azalması ve iktidarın daha otoriter bir şekilde pekişmesi gibi bir sürece işaret etmektedir.
Öte yandan, İskandinav ülkelerinde, katılım ve meşruiyet üzerine yapılan reformlar, halkın devletle olan ilişkisini güçlendirmiştir. Bu ülkelerdeki toplumsal sözleşme anlayışı, bireylerin sadece oy vermekle kalmayıp, aynı zamanda hükümetlerin tüm kararlarını denetleyebilme hakkına sahip oldukları bir düzene işaret etmektedir. Bu katılım seviyesinin, ülkelerin siyasi ve ekonomik istikrarına nasıl katkı sağladığı üzerine yapılan araştırmalar, diğer ülkelere önemli dersler sunmaktadır.
Sonuç: Geleceğin Siyasetini Şekillendiren Güç İlişkileri
Siyasetin şekillenişi, salt bireylerin seçimleriyle değil, aynı zamanda toplumsal yapılar, kurumsal güç ilişkileri ve ideolojik çerçevelerle belirlenir. Meşruiyet ve katılım konuları, demokratik sistemlerin gelişiminde hayati bir rol oynamaktadır. Ancak bu kavramlar, sıklıkla ideolojik baskılarla sınırlandırılmakta, bireylerin özgür iradeleri ve toplumsal katılımları engellenmektedir.
Peki, demokrasiyi ve katılımı gerçekten ne zaman tam anlamıyla sağladık diyebiliriz? İktidarın kurumlar, ideolojiler ve toplumsal yapılar üzerinden nasıl sürdürüldüğünü daha derinlemesine düşündüğümüzde, insanların siyasal katılım hakkındaki görüşleri nasıl şekilleniyor? Bu sorulara verdiğimiz yanıtlar, demokrasinin ne kadar sağlıklı ve meşru olduğunu, toplumsal düzenin ne kadar adil ve eşitlikçi olduğunu belirleyecektir.